Hollandse meesters gaven Nederland vorm
Onze creatieve en vernieuwende omgang met ruimte, ons democratische karakter en de opvatting dat voetbal kunst moet zijn, leidden samen tot het totaalvoetbal. De speelstijl heeft een perfect evenwicht tussen collectieve verantwoordelijkheid, gelijkheid en individualisme. Nederlanders zijn op hun best als ze systemen kunnen combineren met individuele creativiteit, en dit was een systeem waarin iedere speler kon uitblinken en zichzelf uit kon drukken. Zoals Lely in de negentiende eeuw de fysieke dimensies van ons land veranderde, zo gaf een veelzijdige groep bondscoaches in de loop der jaren op het voetbalveld uitdrukking aan de Nederlandse cultuur en samenleving.

We nemen Johan Cruijff nog als specifiek voorbeeld. Zijn carrière en zijn invloed op de veranderingen in de Nederlandse manier van spelen, tonen een aantal gelijkenissen met de culturele revolutie die eind jaren zestig in Nederland plaatsvond en die de samenleving ingrijpend veranderde. Tijdens de carrière van Cruijff veranderde Nederland van een sociaal-cultureel verzuilde staat in een liberaal en progressief ‘gidsland’, zoals werd beschreven door Hubert Smeets in 1997. In het stuk ‘Johan Cruijff gaf Nederland Vorm’ (Hard Gras, april 1997) beschrijft Smeets hoe Cruijff symbool staat voor het naoorlogse Nederland. Zijn debuut in het profvoetbal valt samen met de opkomst van ‘Provo’ (babyboomers die de culturele macht overnamen in de jaren zeventig), waarna het nieuwe Nederland in het totaalvoetbal zichtbaar wordt, zo betoogt Smeets: “Ten eerste het doorbreken van de klassieke hiërarchische lijnen”, schrijft hij. “Ten tweede het conflictmodel als psychologische methode om verstarde organisaties open te breken. Ten derde de functie van de liberale ongebreidelde ambitie in plaats van geremde bescheidenheid. Ten vierde de erkenning van het bestaan van een nieuwe elite, die zichzelf moet bewijzen door haar daden en niet meer kan bogen op haar afkomst uit het verleden. En ten vijfde de onbarmhartige machtsovername die Cruijff en de geboortegolvers begonnen.”

Totaal voetbal
Ook in het voetbal zijn wij herkenbaar door een democratische houding, door betrokkenheid, door een hoge mate van tolerantie en door het belang dat wij hechten aan gezelligheid en vrije tijd. De belangrijke rol die schilderkunst en cultuur in ons land speelt, is daarvan een voorbeeld. Het vormt zelfs een belangrijke verklaring voor onze opvatting over hoe voetbal gespeeld moet worden: het moet kunst zijn. De basis voor voetbal als kunstvorm werd al in 1954 gelegd, toen de betaald voetbalcompetities werden geïntroduceerd en de balkunstenaars op onze eigen Hollandse bodem werden ontdekt en ontwikkeld. Mede door de successen op clubniveau van Ajax en Feyenoord zagen we hier al een mooi resultaat van op het WK in 1974, toen het totaalvoetbal is ontstaan.

 Sindsdien is dat de speelstijl die we omarmen. We kijken neer op defensieve tactieken van andere landen en willen dat mensen ons herinneren door onze manier van spelen. Die houding is typisch Nederlands. We zien onszelf graag als de open handelsnatie, maar dat niet alleen: we denken ook dat de hele wereld in diezelfde richting - onze richting - zou moeten bewegen. Vroeger al en nu nog steeds. We verliezen voor ons gevoel nooit vanwege de creativiteit van het andere team, maar vanwege pech. Wij spelen tenslotte een ander en vooral beter spel.

 Ook die manier waarop we met verlies omgaan komt volgens Anna Enquist door onze cultuur. Omdat we er als open, democratisch land altijd al erg op zijn gericht dat we allemaal gelijk zijn en omdat we ons allemaal gelijk voelen, hebben we als Nederlandse voetballers misschien wel het onbewuste gevoel dat het een schande is om onszelf uit te roepen tot de besten van de wereld.

Hoewel er over de hele wereld volgens dezelfde regels wordt gevoetbald, zijn er wel degelijk verschillen in hoe het spel wordt gespeeld. Denk bijvoorbeeld aan het Italiaanse catenaccio, het Engelse kick & rush, het Spaanse tiki-taka en ons Nederlandse totaalvoetbal. In hoeverre vinden deze verschillende, kenmerkende manieren van voetballen hun oorsprong in de cultuur van elk land?

Nederlandse meesters van ruimte
Ons halve land ligt onder zeeniveau. Daardoor hebben we eeuwenlang, zeker als een van de dichtstbevolkte landen ter wereld, moeten nadenken over hoe we onze kostbare ruimte optimaal benutten. Het maakt ons ‘ruimtelijke neuroten’, maar ook eigenwijs en tegendraads in combinatie met vernieuwend en creatief. Zo verdedigden we ons tijdens de Tachtigjarige Oorlog door de ruimte zo klein mogelijk te houden, creëerden we juist ruimte door water te kanaliseren en moerassen droog te leggen en kwam de Nederlandse ingenieur Cornelis Lely in de negentiende eeuw met het idee voor polders, dijken en de drooglegging van de Zuiderzee, opnieuw om onszelf meer ruimte te geven.

 Als het om polderen gaat, onderscheidt Nederland zich niet alleen in geografisch opzicht. Het is ook in sociale zin op ons van toepassing. Nederlandse kooplui en handelslieden hebben er een traditie van gemaakt om met buren en handelspartners te overleggen over problemen. Al vanaf de Middeleeuwen kiezen we voor een toegankelijk, gastvrij en multicultureel beleid. Dat beleid bestond altijd uit praten, praten en nog meer praten.

De Oranje visie bestaat niet alleen uit wie we zijn (DNA), waar we voor staan (waarden) en hoe we zijn georganiseerd (route). Een belangrijk onderdeel in de visie is ook hoe we met elkaar en met onze omgeving omgaan. Oftewel, onze cultuur; de oranje cultuur.

De oranje cultuur kenmerkt zich als een veilige topsportomgeving waarbinnen professionals elkaar uitdagen en aanspreken om samen te presteren.

Vanuit deze cultuuromschrijving ontleden we een aantal bouwstenen. De Oranje cultuur is een topsportcultuur. Topsport is het fundament. Hierop komen de bouwstenen uitdagen, aanspreken en samen presteren. Deze vormen het kader om op teamniveau tot specifieke afspraken te komen. Hierin zit ook de aanscherping en ontwikkeling naarmate spelers ouder worden.

Topsport

Oranje is het hoogst haalbare. Dat ademen en stralen we uit in alles wat we doen. Hoe we ons presenteren binnen en buiten de lijnen, hoe we afspraken nakomen, hoe we het uiterste van onszelf en elkaar vragen. Als buitenstaanders een Oranje team zien, zien ze topsport van de hoogste orde. Niet alleen bij spelers, ook bij de staf.  

• Uitdagen
  In de Oranje teams word je uitgedaagd en daag je anderen uit. Uitgedaagd om beter te worden, de beste versie van jezelf te laten zien. Het is bij tijd en wijle oncomfortabel, in de gedachte dat, wanneer je in een zone van ontwikkeling wilt komen je uit je comfortzone komt en de spanning/het ongemak voelt om het beste van jezelf te geven. Je staat aan en stimuleert je teamgenoten hiertoe. Zowel binnen de lijnen als daarbuiten.    
  

• Aanspreken
  Een onderdeel van onze cultuur is dat we elkaar aanspreken. We zijn eerlijk en direct naar elkaar. Op een positieve en opbouwende manier durven we elkaar aan te spreken en te confronteren op dingen die zowel goed als minder goed gaan. Daarin is iedereen gelijk. Feedback is bedoeld om met elkaar beter te worden en het hoogste na te streven.
  

• Samen presteren
  Oranje is een collectief. We werken doelgericht samen en stralen dit uit op het veld en daarbuiten. Wij zijn een team die samen wilt winnen. We hebben oog voor elkaar en helpen elkaar waar nodig. Het maakt ons trots om op dit niveau ons land te mogen vertegenwoordigen.

De Oranjeroute start in de categorie Onder 15 en eindigt bij het A-elftal, zowel voor jongens als voor meiden. De stappen binnen dit proces zijn voor hen nagenoeg vergelijkbaar. Het enige verschil is het feit dat in de vrouwenroute de Onder 18-leeftijdscategorie ontbreekt. Hieronder de volledige leeftijdsopbouw van de routes in piramides.

Professionele stafleden
Speelwijzen, leerlijnen en goed doordachte methodieken zijn belangrijk, maar ze staan of vallen met goede professionals om dit in de praktijk te brengen en te begeleiden. De staf van elk Oranjeteam is de sleutel tot succesvolle implementatie van deze elementen. Op elk terrein streven wij ernaar de juiste en de beste professionals in huis te hebben – vakinhoudelijk sterk, maar ook passend bij en complementair aan het geheel. Daarbij kijken we gericht naar leeftijdsspecifieke kenmerken en vragen wij ons bij elke professional af: waar zou hij of zij het best tot zijn of haar recht komen? Per functie hanteren wij een helder profiel waarin taken en verantwoordelijkheden concreet zijn uitgewerkt. Ook hier streven wij naar gerichte ontwikkeling en nemen wij de professionals mee in de processen die actueel zijn in het hedendaagse voetbal.

Bij de dertien vertegenwoordigende teams werken in totaal bijna 200 stafleden, onder te verdelen in de functiegebieden technisch, medisch, performance analyse en organisatorisch. Met uitzondering van medisch worden deze functiegebieden in de praktijk aangestuurd door degenen die ook nauw betrokken zijn bij de realisatie van dit beleidsdocument. Dit managementteam nationale teams, bestaande uit de twee voetbaldirecteuren, de technisch manager vrouwen en mannen, het hoofd performance, een teamontwikkelaar en het hoofd organisatie nationale teams, bestrijkt bijna alle relevante facetten in en rondom de Oranjeteams.

Financiën
Tot slot hebben de financiën een duidelijke plek in onze Oranjeroute. Voetbal staat centraal en is altijd het vertrekpunt, maar de financiële huishouding stelt duidelijke kaders en biedt geen onuitputtelijke ruimte. Budget is een heldere randvoorwaarde voor de strategische keuzes die we kunnen maken per leeftijdscategorie. 

Leren en ontwikkelen, het model van Stevens
Met name vanwege het genoemde belang van persoonlijke ontwikkeling, hebben wij als KNVB goed nagedacht over hoe, in onze visie, coaches pedagogisch en didactisch op een goede manier ‘opleiden’ en begeleiden, binnen een verantwoord leer- en prestatieklimaat. De visie van de KNVB op leren en ontwikkelen van spelers en speelsters in de verschillende nationale jeugdteams, is gebaseerd op het CAR-model van emeritus hoogleraar orthopedagogiek Luc Stevens. Het model gaat uit van het principe dat ieder mens drie basisbehoeften heeft om zich goed te kunnen ontwikkelen: autonomie, competentie en relatie. Geplaatst in een voetbal-context, spreekt het in dit model haast voor zich dat de trainer/coach een sleutelfiguur is in de ontwikkeling en het leerproces van de speler/speelster. De trainer/coach moet zo goed mogelijk inspelen op genoemde basisbehoeften en doet dat met behulp van drie hoofdelementen: interactie, coaching/instructie en omgevingsdynamiek.

Uit onderzoek uit 2014 naar succesfactoren voor een trainer/coach bij het creëren van een plezierig en ontwikkelingsgericht sportklimaat, kwamen vier inzichten naar voren: structureren, stimuleren, individueel aandacht geven en regie overdragen. Op basis van deze inzichten werkte de KNVB de rol van de trainer/coach en de betekenis van omgevingsdynamiek uit het model van Stevens praktisch uit.

Speelwijze
Strategische doelen en teamdoelen komen helder tot uiting in de speelwijze. Welke voetbalinhoudelijke intenties hebben we als Oranjeteams om de kans dat wij onze doelen verwezenlijken, zo groot mogelijk te maken? Een duidelijk gedachte over de manier van spelen gekoppeld aan de doelen die we onszelf stellen, vormt een belangrijk onderdeel van onze visie. Er moet herkenbaarheid en een logische opbouw zitten in de manier van spelen en de accenten binnen de speelwijze. Hiervoor zijn de programma’s per team een onmisbaar middel. We denken gericht na over de specifieke weerstanden in de verschillende oefenprogramma’s. Vragen als: tegen wie willen we spelen, in Nederland of juist niet, wanneer kunnen we ervaring bieden in spelen buiten Europa, zijn dan essentieel. Vanuit onze doelstellingen en ontwikkeling van speelwijze werken we gericht aan het programma per team, om spelers en speelsters zoveel mogelijk in de, vanuit onze visie, gewenste situaties te brengen.

Oranje leerlijnen
Waar de speelwijze bij uitstek de beoogde individuele en teamontwikkeling binnen de lijnen weerspiegelt, zo zijn de Oranje leerlijnen de basis voor het doen en laten buiten het veld. De leerlijnen bevatten een aantal ‘bouwstenen’ die wij alle spelers en speelsters graag willen meegeven in hun opleiding tot Oranje-international. Het draait dan om leerlijnen die zijn gevat onder ‘spelen voor Oranje’, ‘leven voor Oranje’ en ‘presteren in Oranje’. Binnen iedere leerlijn wordt een specifieke methodiek aangeboden tijdens activiteiten met het nationaal team, waarbij een speler leert wat er van hem/haar gevraagd wordt op het allerhoogste niveau. Wij geloven erin dat we naast een voetbalinhoudelijke ontwikkeling ook een belangrijke rol hebben in de persoonlijke ontwikkeling van spelers.

Clubs als partners
Clubs zijn belangrijke partners voor ons, onze nationale teams zijn er nauw mee verbonden. Dat geldt haast als vanzelfsprekend voor clubs uit Nederland, maar zeker ook voor de buitenlandse clubs waar Nederlandse (jeugd)internationals spelen. Al was het maar omdat de clubs feitelijk ‘eigenaar’ zijn van de spelers, die als het ware worden uitgeleend aan Oranje. Zo kunnen wij een unieke bijdrage leveren aan de (talent)ontwikkeling van deze spelers en kunnen zij tegelijkertijd presteren voor Nederland. Op basis van deze uitgangspunten is in onze visie goed contact met de clubs essentieel. Hier investeren wij dan ook nadrukkelijk in. KNVB-coaches bezoeken de clubs frequent en er is een voortdurende uitwisseling van kennis en informatie op tal van gebieden tussen de nationale teams en de clubs die spelers afvaardigen. Er mag geen twijfel over bestaan dat wij een gemeenschappelijk doel nastreven: voetbaltalenten herkennen en onder verschillende weerstanden laten presteren.

Doelgericht werken
Ontwikkelen en presteren, de woorden vielen al eerder. Binnen onze werkwijze zijn ze hét vertrekpunt bij het formuleren van doelen, zowel op strategisch als op teamniveau. Als het winnen van een groot toernooi met het Nederlands Elftal en/of de Oranje-leeuwinnen het doel is, wat betekent dat dan bijvoorbeeld op dit moment voor de teams O17 en O19? In onze visie heeft doelgericht werken zogezegd een onbetwiste basisplaats. Door dit gehele document heen zijn doelen gericht uitgewerkt en vormen ze een belangrijke basis voor keuzes en handelingen.

FIFA en UEFA
In het internationale voetballandschap waarin wij met onze nationale teams actief zijn, hebben we te maken met koepelorganisaties FIFA en UEFA. Zij bepalen naast regelgeving ook de internationale competitiestructuren waarin onze Oranje-teams deelnemen. Er is een internationale speeldagenkalender gemaakt door FIFA, waarin de periodes zijn aangegeven waarin clubs verplicht zijn om spelers en speelsters af te staan aan het nationale team.

Het beleid van de KNVB is om vanaf de leeftijd O18 (aan vrouwenkant O19) binnen deze zogeheten ‘FIFA-window’ te spelen. In de jongere leeftijdsgroepen is deze speeldagenkalender niet leidend, deze teams spelen ook buiten de window. Als KNVB proberen we rekening te houden met de nationale competitieplanning en zijn er afspraken gemaakt met de Nederlandse clubs over de vrijgave van spelers en speelsters. Spelen buiten de window levert wel het risico op dat Nederlandse spelers of speelsters die in het buitenland voetballen, niet worden afgestaan door hun club. Hier zijn ze dan immers niet toe verplicht.

AV en BV
De KNVB is verdeeld in twee entiteiten, betaald voetbal (hierna BV) en amateur voetbal (AV). De nationale teams vallen niet allemaal onder dezelfde entiteit. De vier hoogste Oranje-teams aan de mannen kant, te weten het Nederlands elftal, Jong Oranje, O19 en O18, vallen onder BV. Alle andere teams, dus ook de Oranjevrouwen, zijn gepositioneerd onder AV. De zichtbare impact hiervan blijkt vooral op financieel en administratief gebied. Er is een aparte financiële huishouding bij BV en AV, waardoor het bijvoorbeeld niet mogelijk is om budget te verschuiven van bijvoorbeeld O19 naar O17. 

Coaches

Sinds een aantal jaren zijn de coaches van de nationale teams fulltime in dienst van de KNVB. Binnen deze functie vervullen de coaches ook werkzaamheden als scout en soms als docent.  Een aantal uitgangpunten in het beleid ten aanzien van de nationaal-coaches zijn relevant om te delen:

• Waar mogelijk is een coach naast hoofdcoach ook assistent bij een ander nationaal team. Dit geldt uiteraard niet voor de coaches van de A én Jong-elftallen; 

• Bij de jongens draaien coaches een 2-jaarlijkse carrousel: O-16 <> O-17 én O-18 <> O-19. Een coach start dus in O16 met het team en eindigt met het EK in O17. Aan een O16/O17-coach worden andere eisen gesteld dan aan een O18/O19-coach, dus het is geen vanzelfsprekendheid dat een coach altijd doorgroeit van O17 naar O18;

• Waar de coach in een aantal gevallen dus meeschuift met het team, is de rest van de staf teamgebonden en schuift dus niet mee;

• Wanneer een team zich plaatst voor een WK (O17 of O20), wordt er op dat moment bekeken welke coach én welke staf dat WK gaan draaien. Het is geen automatisme dat dit een kopie is van de staf die aanwezig was op het EK waar het WK-ticket werd afgedwongen;

Prestatieteams
Binnen de lijn van de nationale teams onderscheiden we een aantal prestatieteams, ook wel ‘lijn’-teams genoemd. Dit zijn teams in de leeftijdsgroepen waarvoor UEFA en FIFA officiële competities organiseren en die zich kunnen kwalificeren voor EK’s, WK’s en Olympische Spelen. Bij de jongens zijn dit O17, O19, O21 en het Nederlands elftal. Bij de meiden zijn deze leeftijden nagenoeg hetzelfde, met dat verschil dat de UEFA momenteel voor vrouwen in de leeftijdsgroep O21 (nog) geen officiële competitie organiseert.

Ontwikkelteams en voorbereidende prestatieteams
Naast de lijnteams zijn er de ontwikkelteams en de voorbereidende prestatieteams. Onder  ontwikkelteams vallen de jongste leeftijdsgroepen, O15 en O16. Voor deze leeftijden zijn er nog geen officiële wedstrijden. Er worden uitsluitend oefeninterlands gespeeld. Het accent ligt hier vooral op de ontwikkeling richting het eerste prestatieteam (O17).

In de oudere leeftijdsgroepen zijn er voor O18 en de Jong Oranje Leeuwinnen geen officiële competities. Ook deze teams spelen alleen oefeninterlands. Echter ligt hier wel degelijk het accent op presteren en worden deze teams gezien als voorbereidende prestatieteams.

Futures en schaduwteams
Voor jongens zijn er in de leeftijdscategorieën O15, O16 en O17 naast de programma’s voor de nationale teams ook activiteiten voor future-spelers: spelers met veel potentie die door hun biologische leeftijd en/of het geboortemaandeffect (nog) niet in aanmerking komen voor de eerste selectie. Voor de meiden zijn er momenteel nog geen futures omdat hier de groep talentvolle spelers te klein voor is. Bij de meiden O16 is er wel een schaduwteam waarvoor trainingsstages worden georganiseerd.

Hoewel de stappen binnen de nationaallijn grotendeels hetzelfde zijn, verschilt het zogenoemde landschap van meiden- en jongensvoetbal aanzienlijk van elkaar. Waar jongens in de leeftijd 11-14 jaar al deel kunnen uitmaken van een Betaald Voetbal Organisatie (BVO), spelen meiden op die leeftijd bij amateurverenigingen (AV) en maken ze mogelijk deel uit van trainingsgroepen bij de BVO’s. Dat betekent in de praktijk dat voor de categorie O15 bij jongens geselecteerd wordt vanuit de BVO’s en bij meiden vanuit AV’s. In het meidentraject heeft Jeugdplan Nederland (JPN) om die reden een prominente plek als het gaat in talentherkenning en talentontwikkeling. Daarmee is JPN bij meiden dé levensader voor de nationaallijn.